Олор сем-шепка лӱҥга.
Тылзе вӱдышто йолга,
Шып модеш сорта тулла,
Пӱртӱс вий ласкам сула.

Ончалам йырваш чечен
Ужар тӱсыш йӱдыген.
Орола шым чодыра –
Олор лӱм тышеч шарла.

Яндар калыкын йӱла,
Мланде кава ден шӱла,
Йӱштылеш эр лупс купеш.
Шылын, тӱтыра модеш.

Эрым шӱшпык кынелта,
Ӱжараште – омыта.
Кынелеш мален ялем,
Лие тудлан омо – эм!

1


Аваемлан ойлем чон мутемым
Лач коклан мурын йогынжо гоч.
Муторгажлан ит уж саде семым,
Вет тугайже чонде огеш шоч.

Ош тӱняште тӱрлаш илышемым,
Аваем, сагынет йочатлан.
Куанен, тый декет мый лишемым:
Ӧндалат я совет чатламан.

Ниялтем йӧратен сур ӱпетым,
Шинчаштетше трук шкемым ужам.
Пуэнат мыланем моторетым,
Чеверетлан ом ул мый нужна.

Авамлан «йӧратем» манме мутым
Ойленам дыр шагал, шуэнрак.
Серенам гын стихем аршын кутыш,
Тушто лачак «авай» мут эртак.

2


Мардеж ден кӱрылтшӧ лышташла
Лупшале шыже юж тораш…
Шӱмем кӱлтка тӧрштен лекшашла,
Да вургыжеш. Ала шорташ?

Авамын шулдыр йымач лектын,
Кугем, лиям садак ньога.
Тора эллаште мом мый шкетын
Кычал коштшаш улам тыгай.

Кӧ ныжыл кече дечын шокшын
Эрден шупшалын кынелта?
Кӧ южгунам лиеш ир толкын,
Тунамак Юмо кенета?

Уке, авай… Улам тораште.
Тораште ынде ӱдырет.
Уке! Тый ойгыраш ит вашке,
Толам мый, мӱндыр шӱдырет.

3


Шагал ма? Шуко? Шӧртньӧ? Ший?
Эртен гын коло да куд ий.
Шагал, манам, но чытыман:
Тыштат вет нелым вончыман.

Туге гын нылытше тушеч,
Куанже, мыйын, тек ик шеч.
Вашлийынам да эшеат
Чот йӧратем, эрта жапат.

Кеч ятыр изирак улам,
Индеш ий, вараш кодам,
Садиктак пӱрымаш сеҥен,
Корнывожнам жаплан ушен.

Ну, таче шочмо вот кечет,
Да мунчалта иян ечет.
Ончылнет шочеш у курым,
Кӱш кӱзет, гранитым пурын.

Корнетым тек кечет онча.
Шем йӱдым – шӱдыр гай парча.
Виктарен, тӧр корным шуйо.
Чонемлан ит кондо шуйым.

А мыйже пӧлеклем тылат
Ну, мо улемым. Пӧртылат?
Ниялтет гын мыйын вуйым,
От кычал дыр кынервуйым.

4


Кугешнен, омсатым почым
(Чынжым, почмак ыле лач).
Ончылнем у илыш шочо,
Туддеч ок тол дыр калач.

Ты полат кумда да кумыл
Тышке шеҥынак пура.
Пудыранчык вуйын ӱмыр
Шинчымаш дене ура.

Таче тыйын шочмо кече,
Кумло визыт – ямле тат.
Весела ыле теҥгече,
Чылт пайрам, шарлен тачат.

Тыйын таче шочмо кече! –
Кече мучко муро йӱк.
Ийготетын мужыр ече
Чоҥешталже ынде вик.

5


Пӧлеклем вӱдшорым, вӱдым,
Чывылтем, колтем шымам.
Пӧлеклем тылат ты мурым,
Тыйын чон эше томам.

Пӧлеклем тылат эр йӱрым,
Шонанпылла шоҥешташ.
Вашлияш сулем ош йӱксым,
Шулдыраҥын чоҥешташ.

Шолыштам каван ик шийым,
Сӧрастарыже шинчат.
Йӧраталме кодшо ийым
Ала нуно вел шинчат?

6


Шошо кечын тые шочынат,
Ава-шошын кушшыжо улат,
Шошо южын тамжым налынат,
Шошо шокшым лыҥ вӱдылынат.

Код тыгаяк шошо кумылан,
Вӱдыл мыйым шолшо шошышкет.
Пеледалтше чонысо алан,
Лийже пиал илыш корныштет.

7


Ошкылдалын тылзе ӱдыр,
Кудыр ӱпшым шалатен;
Шып кастене умыр йӱдым,
Каче чоным йӱлалтен;

Шулдыр семын кидше дене
Лай мардежым шыматен,
Ош кап-кылже, йӱкшӧ сылне,
Пӱртӱсат шып кӧранен.

Чон моторлык, уш ден капше
Ик чеверышке ушнен,
Лекше корныштыжо шакше
Сай саламым тыланен.

Лийын тудын чапле каче,
Уло чонжым пӧлеклен.
Сайже, маныт, лачак таче –
Тылзым кече авырен.

Илыш модыш мече семын
Румбыкан пӱяш тӧрштен.
Ӱдыр сын, шинча деч темын,
Угыч весым йӧратен.

Йӧратен – да иктым огыл.
Тул коклаште когарген.
Модмыж годым кылым тодыл,
Шкенжым шкет шижде коден.

Шорто шӱдыр-ӱдыр йӱдым,
Ок керт чонжым паремден.
Вӱдылалын шыже йӱрым,
Ойго утыр кошарген.

Чот ӧндалын ош куэжым,
Корывожышто шога.
Модыш койыш темыш шерым,
Шерым алмаштен шоган.

Ок шуялте кидым шӱлык
Куэ укш, лачак лупша.
Орал годым лышташ ӱлык
Шергашла утлен йога.

Эртен кайыш, вуй йыр пӧрдын,
Изи мӱкш, ызген, ярнен.
Моло деч шеҥгелан кодын,
Ӱдыр семын аҥырген.

Ойго кутыш – кыша кӱчык,
Лач пундаш вел келгырак.
Тӧршталтет, лият кеч кӱчык,
От сеҥе – варна пурак.

Тӱс, ошалге, корно погым
Эре огыл тӱзата.
Велешат кунам шем шолгым,
Ӱмырешлан амырта.

Шкетын шӱдыр. Тылзе ӱдыр
Шӱдыр ден ок мод тетела.
«Пого вийым!» – шуйыш кидым,
Ваштареш шинча йӱла.

Шымталын, чот ӧндалын,
Шӧрньӧ курыкым сӧрен.
Койын рвезе писын, талын,
Шӱдырым кучаш шонен.

Ал пеледыш, сай пӧлекше
Мошко шуын гын ала?
Лияшак шонен мо шешке,
Тидым Юмо лач пала.

Йылгыжаш тӱҥале шӱдыр,
Ӱдыр йӱдым юарла.
Кече-качын шокшо могыр,
Койыш пушкыдо, лыжга.

Койын моштыш, чон чот корштыш,
Тылзе шӱдырым тӱрла.
Ӱшаналын, кинде шултыш
Ава кид деч ойырла.

Ой, чот куштышт, ой, чот мурышт –
Пеш чесан сӱан, улан.
Ой, чот йӱлыш, ой, чот йогыш
Шӱдыр. «Кочо!» – тылзылан.

Сийла чучо вате илыш
Лач тӱҥалтыш тылзылан.
Еш «пашаже» чотак витыш,
Эҥерташ лиеш кӧлан?

Кече-каче – йорга таче,
Лийын тыгай теҥгечат.
Шӱраҥыштеш, пуйто маче,
Аклымаш гын – ик пырчат…

Вет тудат мотор да тале,
Тудынат шинча модеш.
Ушыштыжо мо, тый пале.
Чынже огыл – мо коеш.

Ик кастене лектын кайыш,
Мане: «Рвезе-влак кӱштат!»
Вес ганажат шкенжым сайыш
Луктын ойлыш: «Тый коштат!»

Эн ондак шӱвал пелештыш.
Кычкыралтыш пале-влак…
Жап эртен адак левештыш,
Шукынжо тыге илат.

Куш пурет аза шочмеке,
Огыл тудо титакан.
Ӧндалат малаш вочмеке,
Мариет кеч – сотанан.

8

Эпиграмме

Ну вот, чыла каласыме: Йолташ ден ойырласыме, Таҥ дене чеверласыме Да илыш ден сӧрасыме… Надежда Никитина

Шонет, чыла каласыме, Йолташ ден ойырласыме, Таҥ дене чеверласыме Да илыш ден сӧрасыме? Уке! Той тылзын волгыдешыже, Ал кечын тул шокшешыже Мо лийшым пагыт ыш акле, Да илыш мыйым ыш сакле. Йолташым тамлын чеслышым, Таҥемым порын эмлышым, Пошкудын кидшым перышым, Поктен чонем гыч керышым. Ушкалым лектын лӱштышым, Уна-влакемым кӱтышым, Шӧран мутемым йӱктышым, Лаян стихемым кӱктышым. Моткоч вучем сай лектышым: Лияш иктажын шешкыже. … Сӧсна пакчаште кӧргынчын. Шуэм мый тудлан кермычым.

9

«Колыштса шӱшпыкын чон шортмым». Зоя Дудина

Колында мо те шӱшпыкын чон шортмо мурым? Колынам да алят чылтак ом керт монден. Пӧлеклалтын тудлан йӧратен илаш курым – Эртен кайыше кайыш тӱняжым коден. Эртен кайыше йомо тора пыл лоҥгашке… Тора дечын тора эшеат лийынат. Тый, кодалын ешетым сад мланде пашаште, Пыштенат ӱмылет весын ешыш… Толат? Чон кап деч ойырла, савырна йӱксӧ-суксыш, Шӱдыр-влак ден лӱҥгалт, чинче-вунчым велен. Я лият пеленем? Йышт пызнет шӱмын лукыш? Тиде тыйын пӧлем, лачак весе чоҥен. Колыштам да мыят саде шӱшыкын мурым – Семже тудын йога йӱр вӱд дене – шортат. Садлан мо кычалат вияш да такыр корным? Утыж дене шортмемлан ом му мо, товат?!

10

«Ала шортам, ала йӱр там…» Зоя Дудина

Ала шортам, ала йӱр там, Вошт нӧренам, куштен куржам. Ала шогем, ала иям? Ала мландем, ала кавам Рыҥ тошкенам, чот шӱртненам, Да лач тунамак шижынам – Мый шортынам, кунам йӱр там Витен шинчаш – шӱтлен кавам. Чот сӧрвален Юмынавам Сукен пиалым йодынам: Тый аралал ачам, авам, Лиеш тек кочо лач йӱр там. Ала шортам, ала йӱр там, Ала мутем чыла арам… Иктаж гана ала-кунам Шем пырысиге лийынам.

11


Кӧ лиям ты тӱняште,
Да кӱламже кӱлан?
Пуалеш ма пурлашке,
Ӱшанаш мардежлан?

Кӧ лияш ты тӱняште,
Мо верч южым чумаш?
Трук каем гын шолашке,
Юмо, колто пурлаш.

Кӧ лиям ты тӱняште,
Могай лӱмым кодаш?
Ал саска сад пакчаште
Шӱдыр лийын йӱлаш?

Кӧ улам ты тӱняште?
Шемер ешын йоча.
Илыш корнын межаште
Пӱжвӱдем тек чыпча.

Кӧ лиям ты тӱняште?
Шочшемлан сай ава!
Чулым, писе пашаште –
Калык вуйжым сава.

Кӧ кодам гын тӱняште,
Пӱртӱс йогынын вий?
Моло еҥ-влак коклаште
Кугыеҥ я турий…

«Кӧ лийнетше тӱняште?»
Йодышлан вашештем:
«Пошкудемын шинчаште
Шкем Айдемым ужнем!»

12

Н. – лан

Таче тые йӧратышыч весым,
Шӱм ден огыл, а кап ден ӧндал.
Тый ош кечын ужатышыч честьым.
Савырналын, уэш от ончал.

Таче тые йӧратышыч весым
Да эрлат йӧратет дыр садак.
Шарналталын кодаш ончыгечсым
Нелырак лиеш ыле адак.

Таче тые йӧратышыч весым…
А теҥгече тудат йӧратен,
Олык лапыште муын висвисым,
Ӱдыр кумылым кодыш тоен.

Таче тудо йӧратыш шып весым…

13


Журналист – могай оҥай паша.
Илыш йыжыҥ, волгыдо кыша.
Тӱня ӱмыл – шымлыме арвер,
Кечын гае шуко у увер.

Телевизор, радио, газет –
Шочо тыйын журналист лӱмет.
Со сандалык мо дене шӱла –
Сера йӱкын але возгала.

Теве койо яшлыкыште еҥ,
Ужат: тудо Африкыш миен.
Чал кундем ден палымым ышта,
Кутыренже, ой, кузе мошта.

Але перныш кидышке газет:
О, могае ныжылге мутет!
Мыйынат шӱм-чон ӱжеш возаш,
Тӱҥалам кагазым леведаш.

Улам ӱдыр писе да чолга,
Вожылдымо, кутырзо, йорга.
Шӱмыштемже верланен мурсем,
«Пыстылемым» утыр чӱчкыктем.

Шочо икте, весе стих почеш,
Калык ончык, эрыкыш ӱжеш.
Кумыл нӧлтыш варналтеш тӱняш
Лудшо-влак ден кылым чак кучаш.

Тӱҥалам уверым лыҥ шараш,
Ош кагазыш чон мутем шаваш.
Телевизор яшлыкыш пурем.
Колыштса! Тендан ден кутырем.

14


Мо лийын, лиеш ман от лӱмдӧ,
От пӧртылтӧ, можо эртен.
Коваштыш пижеш мӱкшын умдо,
Лук тудым вӱд дене нӧртен.

Кодеш лач оваргыше пале –
Вич кечылан шулдыр шарнаш.
А ӱмырна тудын деч тале,
Отарысе рой, икманаш.

Лач онжо гына икте – Юмо,
Чоҥа сотым кажне еҥлан.
Шикш, йӱр кечымат тые умыло.
Тудат пӱрымашлык леман.

15


Тодылалтын ош пеледыш,
Шакше кид ден эмганен.
Йӱр деч тый от лий леведыш,
Илыштат гын ӧрканен.

Шыч шоналте весын шӱмым,
Шыч ончал йырваш, уке!
Тошкенатше пуйто лумым
Шотыр лышташге тошкен.

Ик пеледыш ыле – Роза,
Весе – ӱдыр, Чачавий,
Тудлан лӱмын мурым возышт,
Садак шарныме ыш лий.

Марий лӱмым тодо лугыч
Эн моторжым, азырен.
Илыктет мо тудым угыч,
Рвезе алым пӧртылтен?

Мыланем кеҥеж ок келше,
Чачавий ок келше проч:
Муын рушын кевыт вишым,
Рушла кутыра Овроч.

16


Молан ойгем тачат кочкеш вуемым
Да логареш чот пижын комыля?
Йӱам (ок полшо) шуко тӱрлӧ эмым.
Чон вургыжеш ала-мом?.. Высмылла!

Молан кидешак лывыжгыш пеледыш?
Йӱкташ тудлан мый вӱдым шоненам.
«Я тургыжмемын лийыч тый леведыш?» –
Вӱдем шижде, тапталын шун мелнам.

Молан гын кече шыле тылзе дечын,
Да кечыжат тос огыл тылзылан?
Коклаштыда кодаш гын шымле шечым,
Аяр мо тат ий дене тул кыллан?

Молан пуа орен мардеж йӱдвелым,
Эрвел мардеж ден огеш керт келшен?
Молан тӱняште йӱштӧ ыле телым,
Да кечын шокшым мо йӱкшыктарен?

17


Аваем, таче чот лӱдынам,
Колымашым омеш ужынам.
Тудо йӱктыш мылам шере вӱдым
Да каласыш: арня гыч толам.

18


Келгешт шарлен эҥер-ойгет –
Ияш-лекташ ок код виет.
Тӧрзам тӱкалтыш юзо вий
Да шӱдыш: «шкетын лучо лий».

Кора шӱргетым вӱд парча,
Кылмен вола, камвоч, шырча.
Мардеж шупшалмым йышт шижде,
От сеҥе корным, ончыде.

Пычкемыш капым ниялта,
Шӱм-чоным тӱтыра нулта.
Лум пырче тӱрвыш камвозеш,
Шулен йомеш ӱма тамеш.

Лач тӱҥшӧ, лӱдыкшӧ касеш
Пӧршаҥше шинчапун модеш.
Мотор чурий кодеш чонеш,
Йышт канде тӱсыштӧ иеш.

19


Теве мӧр пеледеш,
Ал саска чеверга,
Шыже йӱр опталеш,
Вара лумжо йога.

Илышнаже пӧрдеш
Юла семын йырге.
Ушешна мо кодеш,
Лийын тиде, уке?

Лай мардеж пуалеш,
Вараксимым покта.
Пуйто тудо уэш,
Мо эртен, пӧртылта.

Уке корно мӧҥгеш,
Да эрласе ок тол,
Пагыт ден иквереш
Ӱмырна эрта шол.

Чевер мӧр пеледеш,
Ал саска чеверга,
Шыже йӱр опталеш,
Вара лумжо йога.

20


Молан кече онча, кунам чонлан пеш йӧсӧ?
Игылтеш кумылем, воштылеш шыргыктен.
Йомеш ылыжалт, пуйто кошкышо лӱсӧ,
Пырт когартыш капем, шокшо тул ырыктен.

Йӱр оптале молан, кунам лыве мый лийым,
Почкалтен мамыкем, шулдарен шулдырем.
Ший тылзын ончалтыш пӧлеклыш лач ийым –
Радынасе гаяк палаш лийдыме вийым.

Нимучашдыме йодыш эре, ӱмыреш
Лупша пуйто модыш, туржеш илышет.
Вӱчкен ӱма тамжым, налеш кумыреш.
Йӱд толеш да эре мужедеш, мужедеш.

21


Чӱктем сортам мый Юмылан,
Тек ок лий илыш ӱмылан.
Пеледыш, ошо, шем тӱсеш
Модеш ма шылын, ылыжеш?

Лӱҥгалтыш, кумылым рӱпшен,
Сой илышемым вошт лудеш:
Молан пуа лыжга мардеж,
Чонем почешыже ӱжеш?

Туге гын, курымын пиал –
Койдарчык, койышын амал.
Ончен куштен, ӱден, вӱчкен,
Лай кидше дене шуарен.

Ик шонанпылак шым тӱсан,
Чонаҥын сапше, тӱрлеман.
Чияжым шуко лугкален,
Шемалгым йоҥылыш пуртен.

22


Улам ӱдыр йорга,
Весела муторгаж.
Вӱд гай илыш йога,
Поген ийым орваш.

Мый йорга гын, орва
Мыйымат туныкта.
Ит лий манын курва,
Садыгак тӱлыкта.

Лучо шӱкым кӱраш
Ошкылам сад пакчаш.
Мыланем ынде раш,
Мом кочкаш, мом йӱаш.

23


Чок кышкен пагыт мечым,
Илышет эрта шечын.
Шеҥгелнетше кодеш жап ден модмо корнет.

Арамак кӱан печым
Чоҥенат тый шеҥгечын.
Илышна йыр пӧрдеш, трук тӱкна тукымет.

Чиен йолышко ечым
Лучо покто игечым.
Саламлалт. Мардежлан уто лий сырымет.

Таче кечысе кечым
Моктен, кӱктӧ эгерчым.
Коптыра таҥетлан огеш кӱл туркымет.

24


Ила гын шӱдыр чоныштет,
Тек кумылет кӱза каваш,
Ок нойо писе шулдырет
Тыгай пиалым нумалаш.

Йога гын шӱдыр копашкет,
Ит вашке нунын деч утлаш.
Лиеш тек лай тоҥедышет
Йомак тӱняшке лишемаш.

Йӱла гын шӱдыр шинчаштет,
Ю тул ок йӧрӧ нигунам,
Волгалт шуйна тунам корнет,
Вашлийын порылык унам.

25


Эх, каласыза, молан
Лектым угыч окмакеш?
Одарланыше полан
Пеледеш мо ошмаэш?

Мыйым чӱҥгышт лого-влак,
Шыматен сур шулдыр ден,
Пуйто коло його рак
Ош чурийым чевертен…

Варышт ночкыш, лавыраш,
Пурыт пире игыла.
Вий лектеш гын лывыргаш,
Маныт: «Пырыс гай ила».

26


Пелештен ончем.
Трук да вашештет?
Ойлымо почем
Торешла рует.

Каласем «салам»,
Да трук чеверласет.
Пуйто мый – «балам»
Саде теҥгечсет?

Шуялтем кидем –
Тупела лият.
«На» манмем молан
Лишылрак тылат?

Тӱкалтен кает,
Шиждеак толат,
Иленек тоет,
Йӱштӧ сий – оет.

Сай пычкемыш лач
Ӱмылет тылач,
Ош кечеш кошкет,
Да ок шу лекмет.

27


Шолшо вӱдыш кидым ит шу,
Ит пу чоным когарташ.
Ӱмыр кӱчык, лукшо шуко
Ок кӱл тӱрым кычалаш.

Илыш – модыш, ир пеледыш,
Я коршаҥгыш савырна.
Лай мардеж пуалме дене
Йоргаракше тарвана.

Такыр корным ошкыл, воштыл,
Почешет коден кышам.
Ий талукым ыш керт тодыл,
Кӧ тудлан пашам ышта?

Кучо вуйым, ӱдӧ шурным –
Пӱрымаш, от керт кораҥ.
Нел шыдетым, лук йӱкетым,
Ок йомдаре тек поран.

28


«Ит пушт, ит шолышт, йӧратал…» –
Умылымаш кугу пиал.
Памаш вӱд шолын шаланен,
Пошкудым иле пагален.

29


Кишке чонан ты айдеме,
Шолжо капыште вӱр, шеме,
Аяр, кочо, козыра –
Шӱмжо йорло ызыра.

Сайым шоно, кидым пу,
Осал пийлан лийже лу.
Шӱйышке так кержалтеш,
Пормыла вӱрет йӱэш.

30


Шке кӱкшытан акан лышташ
Шке жапше ден кошка, кӱрлеш.
Да тошто, пале, шонымаш
Мондалтшылан гына кӱлеш.

Чалемше пагыт чочойлан
Ойлем: чыла шеҥгелне – шӱк.
Рудалтын кодшо кӱнчылам
От чумыро, шоҥгемын трук.

31


Узьмак тӱняште тымык, маныт.
А мландӱмбалне можо сай?
Чыла вере шӱкат, шудалыт.
Кузе лияш? Кеч-кӱшко кай.

Узьмак тӱняште ныжыл, маныт.
А кӱшнӧ илыш пеледеш.
Ваш пагалат, тыршат, ешаҥыт,
Иктат огеш лӱд неле деч.

Узьмак тӱняште Юмо лишне.
А мландӱмбалне Президент.
Кеч мыйым ише, кеч ит ише,
Каем йӱкташ мый презе дек.

32


Муралтыш мурыжым пушеҥге,
Пызналын ош кава йымак
У эр марте эше ик меҥге –
Ош шовычан мотор йомак.

Лышташла чытырналтын, эрым
Мый вашлиям, поктен омем.
Шаршудо лупсышто ик ерым
Лӱмет дене кидем лӱмден.

33


Мондем кавам, поктен ир лудым,
Кодем тӱняш тошкен шӧр лумым.
Малаш возам, шарнен ош Юмым,
Чот йӧратем эрден той йӱрым!

Мый пагалем шем касын йӱштым,
Шып рӱпшынем шепкаште йӱксым.
Изи порметын шыде ӱчым
Пален, омсам шеҥгечет тӱчым.

34


Налат мо мыйым, кавапомыш,
Да шыматет мо чаманен?
Наҥгае тылзан йӱдым шолышт,
Лийнем чот шӱдыр-влак пелен.

Чот йолгынем мый кӱшнӧ, пӧрдын
Чолган, шинчам йымыктарен.
Ала таҥемже йӱдым ӧрын
Ончал колта, шып кӧранен.

35


Мутын вийже пеш кугу
Шонымаш кӱлеш ару:
Мут мура, мутет шотла
Я шымата, когарта,
Мландышке удам ура,
Шокшын-шокшын йӧрата.
Шукын мут ден ондалат,
Шиждегечак, ой, кырат,
Ешым шолып ойырат.
Мутым колын тый шортат.
Чон мутет дене, товат,
Илыш деч арум йодат.
Но пыта йӧршеш мутат.
Мут денак «сита» манат.

Мут ден мурызо мурат.
Сем ден мут шырге йогат.
Мут уке? Йӧратымаш
Чылт ок вашке ылыжаш.

Мут дене поэт воза.
Мутыш илышым пышта.
Йылмым маныт – пистолет,
Мом ойла – чарен от керт.

Мут дечын посна ешат
Ок куш чынжым гын, ужат?
Мутем уло да гына
Мутпунем кая тӱрлалт.

36


Поэзий ден кочкам, йӱам,
Чием, мурем, малаш возам
Да пӱалем ош чон пӱям –
Ракатланен ила озам.

Мом каласа, чыла ыштем:
Мураш манеш – мурем, шуктем,
А тавалташ йодеш, куштем,
Ноя гын, шып лиям, йӱкшем.

Поэзий лач мылам оза,
Да кокымшо лиеш ава.
Уна-влакем, погыналза,
Пырля ме куржына каваш.

37


Каваш ончем да пуйто тудо
Шинчам пӱялын воштылеш.
Тыгак шочеш чонеш у муро,
Ю толкын семым лупшалеш.

Шуя копажым кӱшкӧ, кидше
Сандалык кандым пургедеш.
Рӱзен покта пуракым, шикшым,
Да эн чевержым кычалеш.

Ушен урга мурсемыш тӱрым,
Тӱс дене модын кумдыкеш.
Руштшашла лийын, пуйто пӱрым
Юж толкын тамыште шижеш.

Ах, аҥыргаш могае ямле,
Поэзий корнышто йомаш…
Шотем уке гын, ит туманле,
Ситет мылам тый йӱдыгаш.

38


Кушкыл семын нӧталт ужаргалын,
Ландыш оҥгырла ялт пеледеш.
Чон мурем вияҥеш, алым налын
Лыжган йогышо юзо йӱреш.

Шыргыжал тый каваште, ал кече,
Шонанпыл ден пыря тавалтал!
Мурсемлан таче поро игече,
Шӱм-чонлан ныжыл кумыл-амал.

Тек лӱҥга мыйын чонышто муро,
Тек ойгат ила муро пелен,
Тӱкалталын омсам, почын пуро,
Ӧндалалтын лыжга семет ден.

39


Поэзий – келге шонымаш,
Кӱктыман, пуртен шолаш.
Ритмым, рифмым шотлыман,
Мут аршаш дене модман.
Кече, ече, мече – мут,
Чыве-влакше кыт-кут-кут,
Шордо, чу, кудал колта –
Йоҥылышым тӧрлата.
Ик радам слог ден возеш
Удыра ручка, шӱлешт.
Весе чывым туныкта,
Ече дене коштыкта.
Кече мечыш савырнен,
Пӧрдын волыш когарген.
Чыве мунчыш шӧртньӧ муным.
Кече-мече ночко шуным
Погалтен, мелнам кӱкта,
Сий эгерчым шочыкта.
Тамлышт мече, кече таҥ,
Чывылан ыш код шыдаҥ.
Шеле муным кокыте,
Йӱын колтыш кӱктыде;
Ечым кечылан чиктен,
Сыренат, поктен колтен.

Иктым-весым ушкалем,
Ойлымашым шочыктем.
Шӱмыштем ила мурсем,
Пыстылемым чӱчкыктем.

40


Ида туманле мыйым, лудшо-шамыч,
Чот йӧратем, тидланак возгалем.
Ала-кунамак «уке шот чылт» маньыч..
Но чон шижмашем садак пагалем.

Ида туманле мыйым, лудшо-шамыч –
Эре шортам, мурем да ойгырем.
Воштыл колтем кунамже адак лугыч…
Могай улам, тугайым возгалем.

41


Чон гыч лекше мутсадерым
Ош тӱняште шындынем,
Кычалам эн сылне верым,
Турлыктарынем шыдем.

Шӱлалтем сандалык тамым,
Чу, шижам, тӱня шортеш.
Йомдареныт тудлан акым,
Чонжо кошарга, коеш.

Мыйынат изи шӱмемже
Кочырге кочыртата.
Модын, шолын ал вӱремже
Ялтак шемемеш, калтак!

Пӱртӱслан каяш мо кулыш,
Тек мардеж орен лупша? –
Чылалан кӱлеш, нал ушыш,
Чонлан пушкыдо тӧшак.

Лач пӱртус шара вет тудым,
Ӱмыр мучкылан сӧрал.
Тукымлан книгажла лудын,
Мутсадерышкем толдал.

42

«…Пӱртӱс аван мый шочшыжо улам». Надежда Никитина

Шындем чон садыште ал кечым, Пеледше, мыйым ырыктен, Урен шындем, кӱнчалын лакым, Тырлыктарем, шавен-шавен. Каван шинчаш куштем ший тылзым – Тек йылгыжеш, йымыктарен, Шинчавӱдемын налже алжым, Волгалтше, корным виктарен. Роза тӱрвеш ашнем лай кечым – Чонем тарватыже, маннем. Да налын вийым тудын дечын, Изишак кайышт аҥырген. Той ӱпышкем шылтем мардежым – Товаҥ, полмезе койышан, Пуалже йӱштын, темен шерым. Лӱҥгалтыш – самырык чонан.

43


Чоҥештем кавашке,
Сӱретлем мардежым…
Пешак сай тӱняште
Мыланем кеҥежым.

Вашлиям шем пылым
Да келшем йӱр дене...
Ю пӱртӱс ден кылым
Ожнысек кученыт.

Кидыш налын кечым,
Пӧрдыктем юлала.
Ӱмылнан ик шечшым
Пӧлеклем кавалан.

44


Шошо йӱр,                Руштынам,
Кече тӱр,                    Ылыжам,
Сылне май,                Чоҥештем…
Южшо лай.                Муро сем
«Тол, – манам, –        Пеледеш,
Вученам,                    Товаҥеш.
Чоҥгатам                   Ший памаш –
Чоҥенам.                   Вӱд йӱаш;
Пу кидет.                    Ю коклаш
Ырыктет,                    Чымыкташ,
Ий чонет                    Вес тӱняш –
Шулдарет.                  Вашлияш.
Ӱма там                      Каена,
Сий, шижам.              Ужына…»

45


Кава рӱпша. Рӱпшен сурла.
Кает шолаш, кает пурлаш.
Наҥгае юзо гай тӱняш,
Кава лупсеш йӱштылалташ.

Пӧлекле шулдырым мылам.
Ой, чоҥештем, тыгай йӱла.
Ош йӱксыш шыргыж савырнем,
Мый тыйын пеленет лийнем.

Могае сае тыште, лай…
Адак вот тольо шошо, май.
Йот элыш мыйже омак кай,
Таҥем, тый ош каваш наҥгай!

46


Пычкемыш нерен изиж годым,
Шып улмым терген коштын модын.
Шем южым кидем дене тодыл,
Мый шӱдырым шотлышым водын.

Ала утыждене юарленам,
Омым писын йӧршеш сеҥенам.
Йӱр-шӱдыр йоген ӱстембак,
Нӧлталт кайыш кӱжгын пурак.

Шем салма-каван яндарештмек,
Шинчаште пурса пытымек,
Шолт шеле тылзе, шаланен,
Ош кайык лекте чоҥештен.

Жаплан лий тымык. Шып. Йып. Шучко.
Пӧрт-шамыч тулым огыт чӱктӧ.
Вара тугае ласкан чучеш,
Лай суксо-йӱксӧ мо иеш?

Тӱжем кид кумдыкеш шарла,
Пеледыш элтыж ден мура,
Коклан-коклан пуал колта,
Ужарге чнчым шочыкта.

Кумда сандалык йылгыжмек,
Шырчан мама ошем шумек,
Йокроклана аман кава,
Тылзат шылеш, оза кува.

Ош йӱксӧ муныжым мунча,
У тылзым кондыш у йоча.
Йыргешкын шемыште пӧрдеш
Да шӱдырым поген куржеш.

47


Тольо йӱд…
Шулдара тӱтыраш вик садерым.
Ме коктын
Сандалык тӱняште она вучо эрым.
Нералтет да …
Огеш кӱл лӱдмет, мый лиям пеленет.
Да шкежат иктаж-мом
Тыгеракак мылам пелештет.

Жап тыге вашлиймешке
Утыжден кодын огыл.
Шӱм-кылнажым чотрак кылдена,
Вашлияш ошкылал колтена.

48


Кунам каваште шӱдыр-влак йолгат,
Тӱня мала сий омыжым тамлен.
Лач йӱдын лыве, кушшыжо йорган,
Чоҥештылеш шке мурыжым серен:
«Айда ты йӱдым вашлийына омеш,
Латкок шагатлан тылзе дек ӱжам.
Тӱняште омыжо молан вара кӱлеш?
Уша тек лыве сем вашла шӱмнам…»

49


Ош имне, кончо омешем.
Кычкем да каена тораш.
Колтем мый эрыкым воляш
Шӱм-чон тулеш адак йӱлаш.
Тавалте, имне, омешем
Сӱан мардеж ден таҥасаш.
Чакнен ит шоно йыҥысаш,
Ме мужыр лийына – сеҥаш.

Омеш ош имньым вашлият –
Ок лий чонетлан эрык тат,
Шӱм-чон йолташ ден таҥ лият.
От кучо – йомдарет, товат.

50


Пӧлеклем ныжыл мурым,
Ший памаш деч яндарым,
Чон гыч лекше лай мутым
Да кумда мланде шарым.

Пӧлеклем шӱм шижмашым,
Пӱртӱс вий дечын талым,
Да йӧратымашым!
А тый вучо, арале.

Пӧлеклем лыҥ пиалым,
Шупшалам ал тӱрветым,
Да ош тылзым кычкалын,
Шолыштам йӱд ометым.

51


Кава ден мланде ушнымаште
Шогем, ю верым кычалам.
А шулдырем ӱжеш кавашке,
Но шуко мландыште пашам.

Кӱш чоҥештем да пыртлан веле –
Ончал саманым, шып волем.
Каплан пеш куштылго да неле,
Чакнаш ом шоно мый, родем.

52


Корывожын ырес сӱрет тӱрыш
Юмынӱдыр кылмен порвола.
Тиде татын шочеш юзо шӱлыш,
Шошо пуш кундемнам орола.

Кынелеш ю каваште ал кече,
Рашкалталын вӱдшорым покта.
Пуйто кӱын эн тамле эгерче,
Ямле пушшо тӱням тарвата.

Юмынӱдыр… Ала тиде суксо,
Ала тудо пӱртӱсын ава?
Ийылден ошкылеш, пуйто йӱксӧ.
Вачӱмбалныже шулдыр-йолва.

53


Шошо. Йӱр. Лыжга мардеж.
Ночко. Юж гына модеш.
Вӱд чача чыпча, шырча,
Вӱдыжга тӱня шинча.

Кӧ гын кертын тӱкалтен,
Ночкым мландышке велен?
Я шинчажым кумалтен,
Вӱд шыжен утен йоген.

Кӧ пала? Ала вара
Юмын кава кавара,
Але Юмыжо сырен,
Мландӱмбак мемнам ончен?

Ой, уке, шоям варем,
Шонымашым вел лугем.
Юмо ок сыре… Молан?
Шыде мут уке тудлан.

Садлан огыл мо кавам
Мый ончем, ужам авам.
Таклан огыл шонанпыл,
Шым тӱсан куатле кыл.

Тый йодат: «Кава шӱла?»
– Тудо мланде ден ила.
– Тылзыже кунам мала?
– Кечыш кунам савырна.

Илышнаже чылт вӱдшор,
Сынже лач кодеш провор.
Улына чылан мотор,
Каена вара тыр-тор.

54


«Шем маска вынемыш шинчын, шылам ыле ӱмыреш» –
Нарынчалге лышташ пӱнчын семынже шона, велеш.
Кӱрлын тудым мардеж ластык, поктыш лийдыме кычкаш,
Ярныктен да мланде вакшым шарыш, покшым, леведаш.
Светофорла тӱрлӧ тӱсын – нарынче, йошкар, ужар.
Йодо кече дечын кӱсын, талышныш кугу пожар.
Йӱлалтен шол он пӱртӱсым, кече лӱдын чытыра.
Эҥыралме йӱкым кольым – пызныш лукыш меҥыра.
Ох, могае эше тудо, пеш кугула койнежат.
Телылан улат пошкудо, мо, шонет, чыла тылат?
Лай мардеж изин пуале йӱштӧ толкын ваштареш.
Кӧн озаҥже шуын, пале? – Шыматен, мурен туржеш:
Ж-ж-ж-ж-ж, ш-ш-шыже.

55


Игечын той, йорга озаже
Пӧлеклыш шӧртньым пӱртӱслан.
Куэн вуйшӱдыш, мо удаже,
Куаныш веле ший тӱслан.

А пызле йылгыжше тӱняште
Йошкаргыш, кӧржым рӱзкален.
Чал шинчыш, вӱдыжгаш ок вашке,
Утлаш ок шоно алже ден.

Шке ладыра парчам, укшлажым
Тӧрлатыш, шержым шалатал.
Той шыже – йорга качын шӱмжым,
Ал тӱс кодале йӱлалтал.

Чот ойгыраш тӱҥале кече,
Ыш лий сур пистым савыраш.
«Лиятше мыйын эрла, таче!»
Тӱҥале шӧртньыжым шаваш.

Чыла тӱнян кумдам авалтыш,
Ший тӱс шинчам йымыктарен.
Мучашлан пулвуеш сукалтыш,
Чон мутшым пызлылан велен.

«Игечын эн кугу озаже,
Ший, шӧртньӧ курык лӱмешет.
Ал пызле кӧрж, шинча пӧршаҥше,
Почат мылам мо кумылет?

Ыш лий вашмут, мыняр сӧрвалыш,
Ок ужалалт ал тӱс шийлан.
Лач шӱм ойган вел, сусыргалын.
Вуй ушышто модеш тӱтан.

56


Эҥыремышвотыш шылын ош тӱня.
Йолгыжалте ото, ош, ужар кына.
Кечыйол лӱҥгалтыш вожыл савырнен.
Ош висвисым моли тудо йӧратен?

А чолпан, аваже игыж-влак почеш,
Оҥарен йочажым, тупела коеш.
Мый, манеш, кастене эр возам малаш,
Шым шагат эрдене кынелам пашаш.

Да конча йӱд мучко ош висвис алан,
Тудын мотор тӱсшӧ телымат поян.
Но молан гын йӱштӧ, могыр чытыра?
Йодышлан вашмутым пуыш тӱтыра.

«Чылалан шке пагыт: тымык, шокшо, йӱр…
Кажныже сӧрале, ойыртемже – тӱр:
Лие кеҥеж шокшо, шыже южгата,
Март шумеке угыч шошо шырата.

57


Кече лукто пычалым. Мераҥ чытыра.
Мераҥже – пырчак луман шем чодыра.
Кылмыктен пуйто тудым ий йӱштӧ йӧршеш,
Я ир пире – поранже «ырлен» йыр пӧрдеш.

Чу, ончал ян, чолпанже лӱя кушкырак?
Луй тӱшка гай шаланыш волгалтше пурак.
Теве курык лапкаште йоча юарла,
Ечым луй эмгатен, пӧрдын ӱлык вола.

58


Могае мландывалне неле
Йолгорным пеҥгыдын тошкаш.
Эртен кеҥеж, толеш ош теле,
Да шарнымаш кодеш шарнаш.

Лышташ оралгыше той тӱсым
Леведе, шудым петырен.
А кож тугак рӱзалын лӱсым,
Ок нарынчал, чот ужарген.

Мыят докан ты ош тӱняште,
Кожлак вашталдыме кодам.
Ош лум чӱчкен лӱҥга ӱмашсе,
Шижде почешыже пӧрдам.

Наҥгай пырля кычкен мардежым,
Пӱртӱслан кумылем сулем.
Мый вашлиям эрла март кечым,
Лий шошо пагыт, ӱмырем.

59


Латкок шагатым умдылен,
Латкок ший тылзым ужатен,
Пӱртӱсын жап рудалт-кылдалт,
Толеш шампан йӱкеш йоҥгалт.

Пайрем дене, мер калыкем!
Пайрем дене, сай Олорем!
Омса шеҥгелне куанен
Ит шого, вашке ончыкем!

60


Пӧрдеш ош лум, вӱчкен лай южым,
Коеш мардеж ден модшыла.
Мый палынем ты рвезын лӱмжым.
Эртен коштам, ужеш ала?

Чонемлан тӱсшо пеш келшалын,
Мыят ынде эре шкетак.
Трук вачыж гыч изиш шӱкальым.
Ыш пелештал. Сырен векат.

Ок пӧрд ош лум, ок вӱчко южым,
Мардеж уке – покташ нигӧм…

61


Шошо пагыт гай чонет,
Туманлет да трук ырет.
Пу кидетым але кай –
Шыде таче вӱдшор гай.

Шыже пагыт гай чонет,
Кӧ пала, кӧм йӧратет?
Лышташ семынат велам,
Йӱштым угыч вӱдылам.

Теле пагыт гай чонет,
Кумылет ошеш шылтет.
Кушто мый вара муам
Ийым, шымам да ласкам?

Кенеж-лай тӱсан чонет,
Кӱдырчан, кечан виет.
Эрла йӱр лиям докан.
Маке, таче пеледам.

Кеҥежымат кылмыктет,
Телым чот когартарет.
Шыжым, шошым варныктет,
Аҥыртарет, кудалтет.

62


Йӱштӧ южым шӱлем – черланем,
Йӱштӧ вӱдым йӱам – кокырем,
Йӱштӧ лумым кучем – чытырем,
Лач ик тыйын йӱштешет ырем.

Кочо вӱдым йӱам – когарта,
Ал поланым пурлам – чот ражга.
Таче угыч шинчам лӱгышта –
Мый шортам да кечат левешта.

63


Йыр пӧрдеш руштшо лум,
А мый йӱрлан шортам.
Олтынем – ночко пу,
Шикш олмеш лач киш там.

Ынже йӱло ынде
Чоныштет юзо тул.
Ойырлен кайыде,
Тыланетше ом кӱл.

Ош сорта шып ора,
Шиште вӱрым локтен,
Лач ок кошко, йӧра,
Мо чонем сусыртен.

Лум шула да шӧрла
Киш пуш дене айнен,
А йӱрем шӱртыла
Кӱнчылаш чумырген.

64


Ужар посто гане шинчат
Тӧр олыкем ушештара.
Кузе кыра шӱмем, шижат?
Ужарге тӱсым йӧрата.

Ончем. Пыртат ок тем шерем,
Алан коклам эре лугем,
Лий ямле, шочмо вер-шӧрем,
Шинчат сӱретлыже шӱргем.

Тӱзланыже моторло тӱс,
А мый кандалгым ешарем,
Чоҥештена ме коктын кӱш,
Улат лач шкет йӧратымем.

Лай шокшым кече пӧлекла,
Шӱмыштына волгалт йӱла,
Пычкемыш йӱдым, водынат
Ужаргын-кандын лӱҥгалтат.

65


Икыт, кокыт, кандаш, лу –
Його пырыслан йол лу.
Лу, латкокыт, шӱдӧ лу –
Ӱдыр таҥым ужмет шу?

Ош кагазым чиялтем –
Шке шӱмемым сӱретлем.
Шӱртӧ ден лӱмет ургем,
Сорта дене суралем.

Икыт, кокыт, кандаш, лу –
Кыне шовыр, левед пу.
Лу, латкокыт, шӱдӧ лу –
Ший товар, чаракым ру.

Той ӱпемым шалатем,
Шыдым лучо луштарем.
Семынет лӱмет ойлем,
Ӱппунемышке кылдем.

Икыт, кокыт, кандаш, лу –
Корнына лиеш кужу.
Лу, латкокыт, шӱдӧ лу –
Шӱм-чонетым кидыш пу.

Пурса пырчым шалатем,
Латкок чывылан пукшем.
Кочса тамлын – лийже эм,
Кондыза кычал таҥем.

«Икыт, кокыт, кандаш, лу…» –
Мужедеш изи куку.
Лу, латкокыт, шӱдӧ лу –
Лийже шонымаш ару.

Корнывожышто шогем,
Йылме кылдышым рудем.
Юзо вийым сӧрвалем –
Шӱм-таҥем кычал кондем.

66


Серышетым кидыш нальым.
Йӱлалтем коҥга тулеш.
Тӧр, мотор буква радамым
Канде тул вашке лудеш.
Тек йӱла, волгалт лӱҥгалтше,
Пуйто мыйын койышем.
Мо вара? Тек ломыжаҥже,
Тый улат гын шӱмыштем.

67


Кастенат да тӱп эрдене
Шӱшпык мура садыштем.
Тый денет адак уш дене
Вашлиям да сагынем.

Йомыч угыч, торжа мутым
Лоп лупшальыч ӱмбакем,
Шӱмыштемже сусыр корным
Ӱмырешлан такыртем.

Вич ий эртыш. Шичавӱдым
Темышым тылат йӱаш…
«Кочо тамже, – маньыч йӱдым, –
Шерым каем кычалаш».

Сакыр тамым, ӱй ден мӱйым
Чонешемже кӧ вела?
Корно, жап, идалык сийжым
Поген нале – йомдараш.

Мо ыш келше, мо ыш йӧрӧ,
Кылмыктен онча шинчат.
Ош пеледыш ден ал мӧрӧ
Темышт шерым дыр векат.

Йӱдымат да тӱп эрдене
Мурыш шӱшпык садыштем.
Кайык семын мурсем дене
Шарналтен, вучен возем.

68


Шӱм мутым возымемже годым
Лач тыйым, иктым вел ужнем,
Ош Чачавий пеледыш погым
Чон кӧргыштем тылат куштем.

Пеледын тудо, ошо-ошо,
Лышташ ужарге, шинчат гай.
Да кумылемже пуйто шошо,
Тол воктекем, тетла ит кай.

Йӧратымаш ал кече семын
Пиалым курымлан сӧра.
Шӱшкалте, шӱшпык, ямле семым,
Тек корнына лиеш тура.

Ваш кормыжталын коктын кидым,
Ош Чачавий коклам вончен,
Шӱлалтена лош илыш вийым,
Пӱртӱс гына эре чечен.

69


Латныл тӱжем корно мемнам ойыра,
Латныл тӱжем корно чоннам витара,
Латныл тӱжем корно шӱмнам шуарен,
Латныл тӱжем корнышко шындыш варен.

Латныл тӱжем корно тек вуйым кочкеш,
Латныл тӱжем корно шӱла тек, шолеш,
Латныл тӱжем корно… От лий гын тореш,
Латныл тӱжем корнышто качак тошкешт.

70


Вашлиймешке кодын кум арня.
Кидыштемже ок сите парня.
Мом ышташ? Кузе лияш?
Ала лу гычак шотлаш?
Шагалрак кодеш вучаш.
Ох, кунам лиеш мучаш?

Вашлиймешке кодын кок арня.
Латныл пӱчкыш неле пеш пырня.
Кушко тудым оптыман?
Товар дене руыман?
Тулым, товатат, чыкем…
Ато мый кузе чытем?

Вашлиймешке кодын ик арня.
Кече гочын тӧрштыльӧ турня.
Тудланат шым кече – ий.
Писырак лиеш сарсий.
Турнян йолжым шуйыман,
Чон таҥемым вашлийман.

Вашлиймешке кодын пел арня.
Йыр шарленыс, сырыктен, тӱня –
Мландым пеле гыч шелман,
Корным пырт лишемдыман.
Вот, тунам толеш куан,
Ок коч шикш-тӱтан шинчам.

Вашлиймешке кодын ик сутка.
Шылт-шолт шагатем шотла.
Кече йолжым виктарен,
Тылзым чотак эмгатен.
Тудым мые алмаштем –
Эрым мландыш вашкыктем.

Вашлиймешке кодын лу минут.
Покталтем зияным: «Уть тый, уть!
Ит мешае мыланем,
Вашлияш йӧратымем!

71


Кузе вучаш мый ом йӧрате!
Шагатым лу гана ончаш.
Ужмет ок шу гын, вик каласе,
Молан арамак ондалаш?

Кузе вучаш мый ом йӧрате.
Ойлет – «толам» да вик йомат.
Улат воктенак я тораште,
Ала таҥет дене пӧрдат?

Кузе вучаш мый ом йӧрате…
Садак ончем… Ала коят?
Кӱч тӱр нар вуй йырет шоналте,
Кузе чучеш ыле тылат?

Кунар вучаш мый ом йӧрате…
Тунар чот тыйым йӧратем!

72


Изишат йӱын омыл,
Сагынен руштынам.
Тодылалтын да кумыл,
Вученам руш унам.

Ший шерге дене шерым
Той ӱпем шалатен.
Сирень пуш дене нерым
Яндар юж чыгылтен.

Тылзе кӱшнӧ каваште
Ойгыж дене йӱлен.
Тудын нер лавыраште –
Шӱдыр лийын йоген.

Каче йомын тораште.
Шӱшпык йӱкшыш. Мурем:
«Тый кеч вашке, ит вашке,
Калиткам суралем.

Ит тӱкале кастене.
Корно шуко, кораҥ…»
О, Юмем, тудым сеҥе.
Тудын велне – поран.

Леведеш шыматалын
Покшым йӱкшӧ, нӧртен.
Лач мардеж шып пуалын
Мондыктен, вошт коштен.

73


Чыла шарнем, эртен гынат:
Ӱма тамет, кава шинчат.
Молан гына чаманыман?
Лӱшкен лай шошо лач тунам.

Молан эртен да кушко йомын
Шыма мутетше, лийын омо?
Пычкемыш деч йодам вашмутым.
Шып. Да иктат огеш пу йӱкым.

Капка воктен куэ парчам
Лачак шуя шыман мылам.
Тудат той шыже ваштареш
Шкетак шорташ шоген кодеш.

Ал шошо толмо ден адак
Пеледын кайышым, окмак!
Тыгак шып дене мутланем,
Вашмутым пеш шутыланем.

74


Кӧлан тый кызыт шыргыжат,
Кӧм ӧндалат, шупшалын тӱрвым?
От ойло чыным, шып улат.
Шӱметше тошто шувыш, тӱвӧ.

Тый ойленатыс: «Умылем.
Каем, толамак тый декет».
Могай полша гын кочо эм,
Могай шоям тыш ешарет?

Карген коден могай вувер,
Вошт кошартен да пытарен.
Вучем. Уке кеч ик увер…
Суксем кычал ярнен, ноен.

О, кушко Юмыжо онча,
Тыге пиалым мо сула?
Эх, шоненам лияш йоча!
Эрталын пагытнан сорла.

Мый раш палем: йӧратенат…
Ала моторын ондалет?
Торасе шӱдыр-влак йӱлат
Шкетемлан веле, тый палет.

75


Йомат тый чӱчкыдын тораште,
Ом му кычал, от кой омеш.
Чыла шижмашым йол пундашке
Темдальыч, нӧлтымӧ олмеш.

Погаш толашышым шыркала,
Ушаш тӧчем шинчавӱд ден.
Улат, манеш, умбалне тале,
А ыльыч мӧҥгыштӧ… кол лем.

76


Колыштам шӱшпык мурым кастене.
Шып лияш кумылемже йодеш.
Тыланет шыргыжаш шерем теме…
Шӱм модеш, кычалеш, кычалеш…

Кычалеш со тӱняште шке вержым,
Вургыжеш да коклан кӧрана.
Кычкынеже каваште ош пылым…
Но адак шем тӱтан тарвана.

Лийнем суксо гай кайык тылат лач,
Йомак вийым оҥ ден шӱлалташ.
Шарнен мыйым кастене малаш воч,
Омо дене тыршем вашлияш.

Уке, ом лек мый тӱгӧ кастене.
Юм да тымыкым помышыш нал.
Пеленет чоҥешташ уш, чон дене,
Кӧлан мо, мыланем гын пиал…

Тылзын волгыдо корнышто шылын,
Пелыж дене шыман тӱрленам.
Колыштат мо пычкемыште шыпым?
Тиде мый сагынен мырленам.

Шижым йӱштыштӧ шокшо капетым.
Шӱдырла копашкет камвозам.
Тамлымеке ӱматын кампеткым,
Тӱрвешетак шулен йышт йомам.

Ит ӧпкеле мутлан кӧра шыдын.
Жап ден корно коклан ойырат.
Илышна йылкынен модын шылын,
Кычалаш тыйым лийын нерат.

77


Шыпак тӧрзаш ончет кастене,
Шудалын тылзым, урмыжат.
Тӱсет ужнем шагат йӱк дене.
От пӧртыл. Йомшо тый улат.

Молан чот сырышыч теҥгече?!
Тачат от лушко? Шыде, – ой!
Ик серышым ала таҥ дечын
Пуртен пуа почтан чочой?

Кӧгӧныш шуралтем сравочым:
Тӱред налат, мом шке ӱдет.
Шарнем да тыйым, пӱрӧ вочкым
Гына ужам кечет-йӱдет.

Пакча шеҥгелне арымшудо.
Арамак тудо мо шога?
Шӱм-кыл кокласе изи кудо
Арняште шым гана шурга.

78


Ит сыре мылам, ит шыдешке,
Чоныштет тӱтыра шып модеш.
Тумалан ынем лий мый у шешке,
Савырнет – кумылемже кодеш.

Ит сыре мылам, ит шыдешке.
Ночко йӱрлан ынем лий мый таҥ.
Тек эрта чыла кече лекмешке,
Тек шочеш корнывалне шыдаҥ.

Ит сыре мылам, ит шыдешке.
Йӱр ден эрым ушенак вучем.
Шӱведаш кочымутым ит вашке,
Сава ден зияным солем.

Ит сыре мылам, ит шыдешке.
Пу йӱкетым тӱжем корнывошт.
Ӱшанем каватӱр шелалтмешке,
Ӱшанлан чылт огеш лий мучаш.

Ит сыре мылам, ит шыдешке!..

79


Ом йӧрате йӱштым, шокшым утыж ден,
Ом йӧрате шошым – чоным когартен.
Ом йӧрате тылзым – кечым алмаштен.
Ом йӧрате йӱрым – шинчашкем витен.
Ом йӧрате мурым – кумылем волтен.
Ом йӧрате пӱрым – вуйым аҥыртен.
Ом йӧрате тыйым – весе алмаштен.
Ом йӧрате шкемым… Ом керт да монден.

80


Кузе йӧратышна ме шокшын,
Кузе ме тамлышна шымам…
Эртен нӧртале йӱштӧ покшым,
Кодеш вучаш ынде эрлам.

Кузе чаманышна ме коктын,
Ушаш тӧчен уэш кылнам.
Кузе шыматышна ме тоштын…
Нимат ыш код, чыла арам.

81


Тунам ыле пеш тымык да лайык,
Таче волгыдо кече онча.
Лойгыкталын эрталше ош кайык
Юарла-модеш, пуйто йоча.

Тиде кайыкше – чонысо кумыл.
Эх, яндарын коеш, веселан.
Огеш кучо тек тудым шем шӱлык,
Ондалаш тӧчен, койын пылла.

Шарналташ омак тошт кодшо жапым,
Покшымлан эрден эр пӧлеклем.
А кастене ончалын капкатым,
Шымлу ушым кодем сурален.

82


Йӧратымаш, могае тудын лончо,
И кочо, йӱштӧ, алын пеледеш.
Пӱрымашем! Молан гын корным почмо?
Чарак уке, кидге-йолге шупшеш.

«Уке! – манам. – От кӱл мылам. Ом шойышт».
Чылт огеш колышт ойлымо мутем.
Йоддегече пеледыш рок ден тойыш –
Омем уке, йӱд дечынат утем.

Лач кушкыл семын иланем кунамже,
Лай шошо жапым кечынак вучем.
Йӧратымаш, шонем, шке декше налже,
Шкежат йӧршеш мондем тыгай «укем».

Эр кече гае шогыжо волгалтын
Чоннам тарватыше кугу «акырсаман»!
Шӱмем кыра, шинчамжат вӱдыжгалын.
Йӧратымаш могай сакыр таман!

83


Памаш вӱд шолеш,
Шижтара уэш:
Сай таҥем толеш.

Шошо мардеж-лай,
Пеленет пеш сай.
Воктечем ит кай.

Шыдым луктын шу,
Торешла ит ру,
Корнына кужу.

Вургыжшо чонем,
Кӱрылтшӧ омем
Тыланет кодем.

84


Эй, илышем, каласе чыным:
Уло мо вара йӧратымаш?
Так гына ала чонемлан чаҥым
Эркын дене тӱкенам улмаш?
Лийже ман шупшалыт, уна, тӱрвым,
Чылт йӧратыде ончат шинчаш,
Да, вашлиймеке, вӱр ден шӱлыш
Чылт арам пурат ала шолаш?
Возат письмам, вучат аман чон вургыж,
Ойлат эше тунамак «йӧратем»;
Пыштат шке чоныштым эртен сай мурыш:
«Тылат мурем, эре тылат серем…»;
Адак ӧндалыт, мутым огыт му да,
Кастене со вет тылзым оролат,
Вара каен колтат улакыш, шудыш,
Мо уло-уке чынжыге пролат.

    Эй, илышем, каласе иктым
    Улак мо чот ару йӧратымаш?
    Ала мый йӧршынак ты стихым
    Арам тӧчем тылат виеш лудаш?

85


Улат пелен, чучат – тораште,
Шинчаончалтыш тупела.
Йӱр вӱд шыҥен мемнан коклашке,
Шелалте шӱмна вулнылак.

Уке, ок йӧрӧ тудын шӱлыш.
Мылам ок кӱл шымат тетла.
Коклаштына вашкылна шулыш.
Лиеш мо весе, кӧ пала...

86


Ом вурсо, ом йод да ом карге,
Ом пиж, ынем уж нимомат.
Ом шорт – лиеш шинча йошкарге,
Ала шкежат тыгак йомат.

Ом вучо, ом лек, ом йӧрате,
Шоякым ом код велкален.
Воштончыш дене шым сӧрасе –
Шинчамын ю тул шалатен.

Ом иле… Ом коло! Кӱлам дыр
Тылат уке гын, весылан.
Ом йӱлӧ, ом нӧрӧ. Ораде
Кодам тугаяк шӱм-кылан.

Ом шӱлӧ, ом тӱрлӧ тӱрлемым…
Ом код чай тулык мый, туна.
Сортам чӱктем да пӱрышемым
Тачат чот сӧрвалем, уна.

87


Полан ражга огыл,
Кылмыктен гын ош теле.
Мылам веле огыл,
Тылатат лиеш неле
Полан семын огыл!
Тек лого-влак кочкыт,
Але еҥ-шамыч, тодыл,
Пӱрылан погат вочкыш.
Куку иге семын
Тулыкеш кодын ончо!
Тунам муро семым,
Умылен ойгем, рончо.

88


Ал кечеш ырен ом сеҥе.
Шокшым тый шолыштынат.
Кӱын шушо тамле снеге
Веле лийынам тылат.

Пеледалтме годым йыштак
Ончен коштыч кӧранен.
Ий шӱметше тыйын йӱштӧ,
Чучын шокшо, корныеҥ.

Лийынам гын мый ал снеге,
Тыйын тӱрвӧ снеге гай.
Тамленат молан? Солеве,
Ынде мӧҥгышкет наҥгай.

89


Ага, шарналтенат,
Пел ий эртен гынат?
А мый вет паленам,
Садлан йывыртенам.

Мо, тидымат мондет?
Садлан кужу корнет.
Кай, ошкыл, толжо эр,
Ияҥын вочшо ер.

А мыйын чыла сай,
Мӱйгинде дене чай.
Эҥертыш – шокшо шӱм,
Ок кышкылт тудо кӱм.

Огеш кӱл пӧртылмет,
Пустаҥже пӧрт олмет.
У шурным шочыктен,
Тӱням тошка у еҥ.

Мондаш ынде чыла
Тылат перна ала?
Шеҥгелне алаша
Сур почшым со лупша.

90


Йӱдым кынельым, лыжга йӱкет колын,
Эрым вашлийым санденак шыман.
Ош капкылетше лач йӱксыла койын,
Суксо гай лийыч тый таче мылам.

Ик велым шулдыр шавале ший тӱсым,
Весе шымалтыш, вий помышын ал.
Чоным витарыше кошкышо лӱсым,
Пӧрык йӱла гын, ом вурсо, шудал.

Тиде ю татым шарнашлан мый лӱмын
Кондышым мурыш ал макым вӱден.
Я пӧртылташ сӧрвалаш кугу Юмым,
Йомшо аршашым солен сава ден?

Икымше татым монден от керт, огыт.
Кодшо, уке гын, тугакак чыла.
Ӱмырын корно чылаже латкокыт,
Шере ма кочо – тек кажне тамла.

91


Шарналтем да коклан,
Мыланем пеш ласка,
Ончылнем кок шинча
Йылгыжеш эр лупслак.

Шарналтем да коклан,
Кумылат весела,
Ош кидетын парням
Шуялтет йӱксыла.

Шарналтем да коклан,
Изишак вожылам,
Шӱлышет пылышлан
Чыгылта мутшерлам.

Шарналтем да коклан,
Ӱскырт гае торжан
Пелештетше молан? –
Пӱалет чон пӱям.

Шарналтем да коклан,
Сырымет вел коеш,
Телым йӱштӧ мылам.
От ӧндал, ом шокшешт.

Шарналтем да коклан,
Шарнымаш пӧртылта…
Ах, молан, ах, кӧлан
Вуй ушем пӧрдыкта?

92


Ужар шинча кава гай огыл,
Ок ӱж ю шулдыржым кычкаш.
Ош кумылем ыш воло, тодылт,
Пыл лапыш йоҥылыш тӱкнаш.

Ужар шинча ший вӱдет огыл,
Ок шыже, кочым ешарен.
Мардеж почеш огеш мод йогын,
Ок игылт, ночкышко варен.

Ужар шинча шем шоптыр огыл,
Огеш тарате сынже ден,
Ир укшыжым рӱзен ок шогылт,
Сымыстарен, ончаш темлен…

Ужар шинча, лач иктым веле,
Шем шинчапун коклам луген,
Умылынем, чонетым веле:
Моштет мо тые йӧратен?

93


Весым ӧндалын, йӧратышым тыйым,
Весым шупшальым – чот шортым адак,
Весым ончалын, кычальым лай шокшым,
Весым шӱкальым – шинчаште пурак.

Весылан пуышым ал кумылемым,
Весылан кодым лыжга, нарашта.
Весылан тӱрлышым чон солыкемым,
Весылан муро вес семын йоҥга.

Весе кудале торашке вес элыш.
Кокымшо – тольо тудде чот шыма.
Кумшыжо – кумылжым ончыко велыш.
Нылымше – теле пӱртӱсын чома.

Кокымшо, кумшо да нылымше – весе!
Икымше, икте, улат ӱмырлан.
Тые вашталтын толат, эре рвезе,
Койыш тӱсет пуэнат мардежлан.

94


Шулдыраҥше шинча –
Тӱсшӧ симсе, яндар.
Мом гын тудо шинча?
Шупшылеш, йомдара…

Мый йомам шулдыр верч
Шулдыраҥын, симсешт.
Кечын саре, чевер,
Кумылаҥын, писешт.

95


Шукертак от пу йӱкым тый водын.
Очыни, пеш вашке монденат.
Ме вашлийынна, шыже ден модын,
Ойырленна – ыш кучо шошат.

Лийынам тыланет тунам шерге,
Кумыл шерым шижде кӱрлынат.
Ӱдыр чоным товаҥдыл, ит терге.
Чолгаракшым ужат мо, муат?

Тый кает, мыланем молан огыл
Йыштак весым шыман ӧндалаш?
Сыренам, кертынат кылым тодыл,
Но вуй уш гыч от шоно куржаш.

Шуялтем ваштареш кок кидемым.
Ончалат мо? Толат мо? Ала…
Кӱ чонет йӧратен йӱшто ийым.
Апшат-шошо толмек мо шула?

96


Тый весе дене кайышыч.
Тый весе лийынат.
Кай, ом кучо, товатат.

Мый тый дечет кораҥым,
Кораҥым, шыпак лийым.
Палем, садак вет пӧртылат.

Мардежла толын лектыч,
Ӧндальыч, чот шупшальыч.
Шӱмем кӱлтка лач ик тылат.

97


Молан мый кызыт йӧратем?
Молан йӧратенам тунам?
Жап эрымек ала мондем,
Йӧратымем лиеш арам…

Молан лач тыйымак вучем
Да таче марте вученам?
Чылан ойлат: «Вашке мондем…»
Ом керт! Мый тӱрлын тӧченам.

98


Тый кӱлат мыланем, кава помыш суксем лий.
Тый кӱлат мыланем, улат илыш тӱрлем.
Тый кӱлат мыланем, пеледалтше сескем сий.
Тый кӱлат мыланем, кече гай шӱмбелем.

Мый ом кӱл тыланет, суксо омыл тылатше.
Мый ом кӱл тыланет, тӱрлеммуро ом лий.
Мый ом кӱл тыланет, ал саска чевергалше.
Мый ом кӱл тыланет, кече гай шӱмет – ий.

Кӱлына ме мо ваш, тыште шӱдыр коклаште?
Кӱлына ме мо ваш, илышнам шуарен?
Кӱлына ме мо ваш? Ушнена гын каваште.
Кӱлына ме мо ваш, укем угыч чоҥаш?

Пӱйырен мо мылам лияш саде тӱняште?
Пӱйырен мо мылам тыйым чот йӧраташ?
Пӱйырен мо мылам йомаш саде кожлаште?
Пӱйырен мо адак кече дек лишемаш?

Пӱйырен мо тылат, мый декем чылт от вашке?
Пӱйырен мо тылат? Тидым неле палаш.
Ушнена вет садак! Тыште огыл, каваште.
Лиям суксо тылат корнынам виктараш.

99


Ит тошт кодаш адак шкетемым,
Йокрок мылам ок тол келшен –
Шылам, чиен вургемым, шемым,
Ала ужде кает эртен?

Ит тошт кодаш адак шкетемым,
Ньога йочала ондален…
Омса лондемеш кодыш кемжым.
Уке тачат. Шкетем коден.

100


Пӱйыралтын лияш огыл суксо,
Кеч-мыняр шулдыраҥым гынат.
Савырнен шуктенам ыле йӱксыш,
Тидыжат уто лие тылат.

Наюклан таче кочо дыр шкетын,
Тудо тӱрлыш кавам лач омеш.
А Эчанже йӱр йӱк ден кынелын,
Шонанпылысе тӱр гай йомеш.

101


Чеверын кай.
Тушечын уке коро мӧҥгешла.
Чеверын кай.
Тушанак тойо осалет, шымат.
Чеверын. Кай,
Ир узо кайык, ныжыл йӱксыла.
Чеверын… Кай…
Шып йомо омыжат.

102


Кум ий шуйна йӧратымаш,
Умбакыже лач тунеммаш.
Тыге мо тудо я шоя,
Кум ий гыч лум гае шула?

Молан, каласе, йӧраташ,
Жап эртымек, чыла мондаш?
Векат, лиеш тудлан пундаш,
Чыла деч йӱкын ойырлаш.

Уке! Йӧратымаш виян.
Кум ий чарак уке тудлан.
Коклан лиеш дыр, нералта,
Но лишыл шӱмжӧ кынелта.

103


Йӧратет ыле гын, пуэт ыле кидетым,
Ончалат ыле порын шара шинчашкем.
Йӧратет ыле гын, тыйын лай кумылетым
Мый шижам ыле шке кӧргыштем.

Йӧратет ыле гын, колам ыле йӱкетым,
Тыланет вашешташ ом тошт ыле торжан.
Йӧратет ыле гын, ош пеледыш букетым
Мыланем пӧлеклаш кондет ыле коклан.

Йӧратет ыле гын, «йӧратем» манат ыле,
Тидын ден кертам ыле мыят сӧрасен.
Йӧратет ыле гын, лиям ыле сар лыве,
Кид копаш чоҥештен волем ыле, Арсен.

104


Чӱчка, йӱла, шортеш сорта,
Волгалтыш корным юзо тул.
Шонен пиалым, чон кошка,
Пиал верч мый ынем лий кул.

Эртен кая… Ончен шинчаш,
Покташ гына кодеш мылам.
Да куш каяш? Ала мончаш
Пуштылалташ каен ончаш?

Я той подеш, я лапкавак
Вераҥын, мыйым вучалта?
Тол воктекем, шич олымбак.
Сорта окнаштет чӱчкалта.

105


Лач тудо икте титакан –
Кавасе тылзе, шӱдыран.
Шинчам пӱал сымыстарен,
Кеҥеж кастен ушнаш шӱден.

Лач тудо икте титакан –
Кавасе тылзе, шӱдыран.
Тудлан верч омым поктенам,
Вашлийына – ӱшаненам.

Лач тудо икте титакан…
Адак мый шкетын кодынам.

106


Уке пӱрымаш, илыш йӧсӧ,
Кеч-кушто муаш тудым тӧчӧ.
Мый кычкышым имньым мардежлан,
Пӧлеклышым йӱрым у эрлан.
Йога тек йӱр вӱд ден ойгемже,
Пайда мландылан кочо лемже.
Конда гын, лач тудо ала
Эрла шӱлыкемым пайла.

107

Б-лан

Тый паремдышыч кошкышо шӱмым,
Леве йӱкым шавальыч тырлаш,
Сото тулышто пуйто ош Юмым
Кончыктарышыч вийым погаш.

Омак мондо мый ожнысо мурым,
Кодшо йомын шеҥгелне шондаш.
Таче кечысе ныжылге курым
Корным ушыш ваш, иктеш пайлаш.

Шоненам йӧраташ мо тыгайым?
Шоненам йӧраташ мо адак?
Чонын чӧгытшӧ ыш вучо майым,
Декабрьыште ырыш шандал.

108


Ит ӱж мыйым пырля тулыш-вӱдыш пураш.
Ит ӱж шке ойгетым мый денем лош пайлаш.
Ит ӱж мыйым. Ит сыре арам.
Ит ӱж мыйым… Мый шкеак толам!

109


Мардеж тӱня сур.
Улам пуйто ур.
Вашкем тый декет чонем луштараш.

Тӱтыра гае лум,
Мылам лийже кум.
Вашкем тый декет, ӱдыраш.

Лыжга пӱсӧ йӱр
Шарлен йырым йыр.
Вашкем тый декет… Лек налаш!

110


«Ом йӧрате» мутетым колам гын,
Ойгыш нушкын, туржалтын пытем…
«Йӧратем» сем йоҥга пеш шыман гын,
Куан деч йывыртен каварем…
Но мый тидым ом пале, сандене илем!!!

111


Шӱртӧ гае погем вашлиймашым,
Име, керылт, кӱрлеш вашкылнам.
Висынем ыле шӧртньӧ шергашым,
Пундыш тӱрышко вел тӱкненам.

Шӱртӧ семын пунем вашлиймашым,
Кӱрлын кайыше кылым ушем.
Тошкен эртыме, мондымо татым
Поктыдеак уэш пӧртылтем.

Шӱртӧ гае шуем вашлиймашым,
Шинчапун дене модо вӱдшор.
Шижын палышым ныжылгын акшым.
Йокрокем шолышт кае-ян, тол.

112


Кӧ пала, ала илен,
Логалеш мыланна ойырлаш.
Кӧ пала, ала жап эртен,
Пура иктаж вувер коклаш.
Но мыйын волгыдо, яндар шӱмем
Эрелан тылат, йӧратымем!

113


Куштылгын мыйым шарналте,
Куштылгын мыйым мондал.
Ӱпым пунем, тый шалате,
Толын лектам гын, – ӧндал.

Куштылгын мыйым шарналте,
Куштылгын мыйым мондал.
Кече лекмешке шымате,
Тылзым вурсен ит шудал.

Куштылгын мыйым шарналте,
Куштылгын угыч мондал.
Угыч кӱлам гын, каваште,
Шӱдыр коклаште кычал.

114


Ай, кузе мый таче тыйым ӧндалнем,
Шып, йокрок, шем каслан кулым ыштынем.

Ай, кузе мый таче тыйым шупшалнем,
Пызлын ражга тамжым йӧрата тӱрвем.

Ой, кузе таҥемым вученам гын чот,
Кумыл вӱдын четлык темын, лийын шымлу под!

115


Погем: кандаше, икте, кумыт,
Трук визыт, нульым ешарем.
Колошым тыгак – визыт, кумыт –
Мый номеретым чак погем.
Трубкатым нал. Вурсен ит тӱкӧ.
Чот ит шудал, а йӧратал.
Йодат ала: «Лектат мо тӱгӧ?»
– Йӧра, вашкем, лектеш амал!

Йӱкетым пу: кандаш, индеше,
Ноль-ноль почеш индеше, ноль,
Да визытан, кок ноль уешше,
Мучашлан кумыт – кугу роль.
Трубкатым нал. Вурсен ом тӱкӧ.
Чылт ом шудал, чот чаманем.
Йодат ала: «Лектат мо тӱгӧ?»
«Йӧра!» – манаш йӱкет вучем.

Погем: кандаше, икыт, кумыт,
Вик визыт, нульым ешарем.
Эше иктаж кум пале улыт,
Мый номеретыш йыҥгыртем.
Трубкам от нал – вурсен от тӱкӧ,
Йылт от шудал, от шаматал…
Молан от йод: «Лектат мо тӱгӧ?»
«Йӧра» – манаш уке амал.

Погем: кандаш, индеше, кокыт
Да кудло шымыт, латкандаш,
Вик кудыт – цифрет, коло кокыт.
Лиеш ала йӱкет колаш.
Трубкатым нал, вурсал ма, тӱкӧ
Я чот шудалын шыматал.
А мый йодам: «Ӱжат мо тӱгӧ?»
«Йӧра» манаш лектеш амал.

116


Кече таче ояра,
Ояра да ойыра.
Шӱлык толын ойгыраш,
Ала-кӧ ден ойырлаш.

Кече таче аяран.
Кошкыш кӱнчымо йыраҥ.
Гочшо тӧрштыш сур мераҥ.
Веле ик кувшин ӧран.

Кранже вӱдым йоктара.
Катман уке, йок тарман.
Мый – яра, яра йыраҥ.
Кӧм да мом йӧратыман?

117


Шолтем шыл шӱрым,
Йӱктем мӱй пӱрым,
Кӱктем эгерчым, ӱячам.
Вучем йӱр вӱдым
Да тылзе тӱрым
Шарен, кас кочкышлан ӱжам.

Висвис ден чайым,
Тамлаш ош майым,
Лимон ик пӱчкыш ражгарак.
Мелнашке лайым,
Эрдене лайык
Тушкал, пагар вет шергырак.

А кечывалым
Коҥгаш кышалым,
Лашкам, со киндым шӱкалам.
Шуэш пуралык –
Уш мастарлык,
Тылатак лийже шӱм салам.

Эрлат толат гын,
Мый полатым
Руаш ден торт коклаш чоҥем.
Пыштем куатым,
Юзо татым –
Пукшем да чонышкет шыҥем.

118


Кол поч вӱдым чыгылта,
Вӱдшо йолым чывылта,
Сер воктен парням нула
Шокшо шоҥ, чонем улна.

Вӱдышкӧ ончем. Ужам
Йылгыжалтше ужавам.
Кидшым налын шупшылам,
Лий таҥем, ман шупшалам.

Ужар тувыран пӧръеҥ,
Я келшем, лиям оръеҥ?
Мые тыланет марлан
Шып лектам, чем Макарлан.

119


Ит ончо! Мом тынар ончет?
Шыч чарне? Ала каналтет,
Жаплан шинчатым кумалтет,
Изиш капетым лывыртет?

120


Ик чаркам подылам –
Шонымем вӱдылам,
Шке ойгемым велем: «Шӱмбелем,
Тыйым вел йӧратем,
Тылат верч илышем,
Эр гыч лектын, кас марте шуем».

«Лач тылат ӱшанем»
Таче угыч маннем,
Адакат ондалаш со перна.
Йӱдын йӱштӧ кастен
Тылзын муро йӱк ден
Мыйын чон весе дене ушна.

Ик чаркам подылам
Да уэш темалтам,
Шер ок тем арака деч ярсаш.
Угыч чот руштынам.
Шонен омыл арам –
Ала уло? – чонемым почаш.

Почынам да йӧра,
Чоным кочшо йора
Угыч нултыжо капым луге.
А мылам весела.
Куанем вес эрлат,
Лачак теме чаркам тӱр йотге.

Эх, йуам, пешак сай,
Мландывлне ош рай
Мыйым кӱшко йодеш чоҥешташ
Аракан юзо вий –
Ик таталан шулдыр лий
Кава дене вес тӱрыш шуаш.

Чоҥештем да мурсем
Вашешта мыланем.
Таче угыч лиеш ма ушнаш?
Ош кавасе пӧлем –
Лийже шоныш тӱрлем.
Тек эрла тӱҥалеш вуй коржаш.

121


Кывыр-шывыр, шытыр-шывыр –
Кӱрльӧ каван Юмын шовыр.
Кидше ден лупшал колта,
Мо ок келше йӱлалта.

122

Чаркам тӱр дене тӧр ит теме. Ом йӱ мый ынде, пытарен. Чонем тетла тыге ом эмле, Кеч ноенам чот йӧратен. Альберт Васильев.

Чаркам тӱр дене тӧрак теме. Йӱам, кеч кочо, пытарен. Палем, чонем садак ок эмле, Вет мый эре йӧратынем . Йӱмаште мый тӱлем йозакым, Тудлан, кӧ тидлан таратен. Шолаш пуртем, олтен возакым, Чон под йымаке пум оптен. Йӱлен когаргыш, чот йошкаргыш Чурий, шинчам ноя йӱлен. Эше ешартыш…да кошартыш – Сыра ден модна йӧратен.

123


Малем – окса,
Кочкам – оксам.
Окса – омса.
Кӧ гын – вонца?

Каем – омса,
Пурем омсам.
Тыштат-туштат
Тӱлем оксам.

Илем – роскот,
Колаш – роскот.
Маландат, рошт кошт, –
Рожан калош.

Чыла вере окса, окса…
Припевла веле мо йоҥга?
Оксан вел сай, кеч лий осал.
Уке оксат – еҥгат еҥ гай.

124


Шала ӱдыр, «кара» кӱдыр,
Кушко шуынат, окмак?
Шинчаштет йӱла тич шӱдыр,
Но улат шканет шояк.
Таче икте, эрла весе…
Мо ок сите, кычалат?
Я шонет ты жапше рвезын
Пӱйыралтын ик тылат?
Кошт, эртаре, жапет варе,
Пукшо мӧрым – ал саскам…
Кидым чылаланат шаре,
Шып шоналте – «кӧ улам?»
«Мировой» лийнет мо шешке,
Еҥгавате кажнылан?
Тый дечет лектеш лач «пешке»,
Ӱштыш, пушкыдо йолан!

125


Пычкемыш. Пытартыш гана ӧндалам.
Лондемыште лач пӱрымаш орола.
Тудо толын гына, изи йӱкшым колам.
Да вӱдым йодеш, пырыс семын мырла.

126


Шымак кол сылнырак йомакым,
Капетын шокшыжо могай.
Но йӱштӧ кумылетлан ом пу макым
Ару кодам гын веле сай.

127


Мардеж лупша, лышташым кӱрын,
Кава шӱла, пич кокырен.
Пӱжалтше тӱсшӧ ыле йӱрын,
Пӱртӱс, векат, чот черланен.

128


Тунемына йолташ, мондаш да чаманаш!
Лач тунам лийына курымеш пиалан.
А шона гын адак илыш кочым почкаш,
Изинрак шортына да адак мондена.

129


Куржам почешет йӱрын тӱреш,
А тый шке велнет вӱдым верешт.

130


Кунам гынат вашлийына, палем мый,
Пыл семын лийын пушкыдо, лыжга…

131


Могае тыште волгыдо да сай…
Каналтыже тек ярныше капем.
Эх, маньыч мылам: «Таҥет толын чай».
Но ом вучо, мый кинош каем.

132


Шудо пырчеш вӱрем эркын йӱат.
Палем, тамже кочо, ражга.
Чытем шып да йӱкым ом лук мый чылтат…
О, шыматше могае лыжга!

133


Омешемже таче ужынам мадежым,
Колынам со йӱкшым, йӱштым шижынам.
Ушешемже таче вученам чот тыйым,
Толынат мардеж ден, кайышыч тугак.

134


Кок шӱм тулла ваш йӧратен.
Молан мардежлан ажгынаш?
Йӱлен пытат гын когарген,
Олмеш кодеш лач шикш ложаш.

Кок шӱм ок кыре йӧратен,
Молан вара орланыман?
Шыжен эрта эр йӱр нӧртен,
Йӧратыде, уке куан.

135


Пуйто шулдырым кӱштыш йӱкет,
Йӱштӧ лӱмым ик мут шулыкта…
Сото номер – волгалте лӱмет,
Алал кумыл-сӱан тавалта.

136


Мом каласен кодет почеш,
Каен торашке, ӧрдыж мландыш.
Могай ир йӱд кодеш шӱмеш,
Луген чоннам оржан мардежыш?

137


Йӧратен монден ом сеҥе,
Вученат шерем ок тем.
Шуко каче шӱмым шеҥе.
Чаманем, поктем, локтем.

138


Чонем вуча лыжга вашмутым,
Осал мутеш ноен шӱртнен.
Я шыргыктет трук юзо йӱкым?
Тыге ойгем пыта шулен…

139


Тӱрвет ал тӱсан да шонет мо,
Кӱлат мыланемже садлан?
Ал тӱслан чонем кӧрана мо?
Ражгаҥше вет тудо, полан.

140


Шинчавӱдеш коштем мардежым,
Мушкам, шӱмемым когартен.
Ал кумылем йоднеже шерым,
Торжа коклаште каварен.

141


Чон латкандаш ияшын веле огыл,
Латкуд ияшын утыррак кыра.
Латкуд ияшын чонжо веле огыл,
Латкок ияшын шыпак йӧрата.

142


Яндар кагаз гыч угыч
У илышем мый тӱҥалам.
Телефон йӱкым кольым лугыч…
Шоякешет вӱдылалтам.

143


Тыгат лиеш – йӧратымаш йомеш,
Но можо угыч туш мемнам шупшеш:
Шинчаже йӱштӧ, уке поро мут,
Коршаҥге веле тушто аршын кут.

144


Чонемже мом гын вургыжеш? –
Ушкал деч утыр ломыжеш.
Вет керте… Кычкыш ӱмыреш.
Мурен колта, вара шортеш.

145

Лирический поэме

Шижеш улмаш вет пӱртӱсшат, Шортеш кава, уке тӱсшат. Ава шӱм утыр чытыра, О, мом гын тудо шижтара? Шӱжар шукта сурт сомылкам, Пуртен колта, уна, совлам. Чу, кӧ вашка? Толеш уна? Ала пошкудо гын, шона. Омса йӱк шоктыш кочыртал, Уверым почтальон пурта. Повестке толын изайлан, Салтакыш тудлан кайыман. Ачай ончале шып ӱмбак. Ойлале: «Тый лият салтак!» Пиалым, корным сугыньлен, Ужатышт эргыштым вӱчкен. *** Шижеш улмаш вет пӱртӱсшат, Шортеш кава, уке тӱсшат. Векат, шыжат саламже ден Кӱреш лышташым тарайлен. Ава шинча, сортам чӱктен. Омат пытен, тулат сырен. Шинчавӱд куптырым мушкеш, Шӱм мут кагазым леведеш: – Салтак корнет кок ий тошкен, Ит мондо мӧҥгым, мо эртен… Ачат черланыш, чот кылмен, Шӱжар Чарлаш илаш куснен. Олач пиет капка воктен Кия чон шӱлыкшым кучен. Пистат, мом шындышыч тунам, Кушкеш, куандара чоннам. Манюк гын, тыйын ӱдырет, Кавасе чинче шӱдырет, Йолга кастене весылан. У каче шӱм тудлан – алан… Жап мушкын, шӱмым паремда, Эрлалан кочыжым кода. Тый, эргым, нӧргӧ пеш улат, Муат пиалым, вашлият. Ал кумыл ден чеверласем, Толат таза, вучем, шочшем. *** Тӧрза гыч мӱндыркӧ ончен, Шога салтак шыпак шонен: Кузерак ӱдыр да ава, Молан адак шортеш кава? Уке чылт серыш иктынат, Авай ок керт гын, ӱдыржат… Ӱгынчыкташ тӱҥале трук У серышлан, пура ик мут. Тугак могай? Шижеш шӱмем, Авам возен ала таҥем? Лыжган, лай-ныжылгын чучеш, А шулдыр чоҥешташ ӱжеш. Почнем, луднем. Ала-молан Чон вургыжеш, уке куан. Авам возен, кузе ом луд! Шуя ӱшаным кочо мут. Йӧратымаш?! Молан тыгай? Акшат пеш шерге, шӧртньӧ гай. Кум ий пырля лиймек, молан Утештым мыйже таҥемлан, Мо ден шым тол гын келшен, Могай осал вий ойырен? Чонем йотге пӧлекленам, Чевер оралтым чоҥенам. Кӱрлеш шӱшер гае ӱшан, Кодам шкет сусыран шӱман. *** Салтак элнам чот оролен. Кок ий жап лийын да эртен. Ужаш чон эргышт толылден. Шуйнен каен, кап-кыл шарлен. Чыла шке верыште, лач чон Ок шуло, огыл тудо шоҥ. Эре шке семынже шона, Эртен гынат, чыла шарна. Ок керт монден, кеч-мо гынат Ушна корнывожат, товат! *** Кастен модмаште Манюк ден Коштеш вес каче, кид кучен. Йошкаргыш ӱдыр, шарналтен, Кӧ дечын тудо ойырлен… Ок сеҥе, ок керт пӧртылтен, Проститлашат ок кӱл йодаш. Йӧратымаш тылат – модмаш? Мардеж вуетым аҥырта, Ом пале, молан тарата, А мый тылат ӱшаненам, Шагал мо чот когаргенам, Чылан те иктак улыда… От шинче, мо ушыштыда. *** Трук посана лишеме ваш. Логале… Ыш лий жап шижаш, Йӧралтын кодо аҥырген. А мом кертеш эше вучен? Кок шӱм коклаш пураш пеш сай, Шонет мо, илыш – мӱй да лай? Чыла еҥлан ок лий тугак, Пайдаланаш яра пурак. Но тудымат – тошкен кошташ Ок сите южым чумымаш, Туге гынат, ток пӱрымаш Чикта ма, то кода кудаш, Кунам гын вуй гыч ниялта, От шиж – шеҥечын мурыкта. *** Адак авалтыш шыже тӱс, Вашталтышым пурта пӱртӱс. Шыма ӱп ӱдырын, йочан Шинчаште чӱчкыдын конча. Мотор, чолга да йоргарак, Ийготшо веле изирак. Эрдене школыш ошкылеш, Кӱтӱ почеш кастен куржеш. Йоча сынан, кугу ушан Келшале келгын качылан. Оҥай пеленже лийылдаш, Ик-кок шомакым вашталташ. Пелештажат вет – пелешта, Памаш вӱд шырге шыргыкта. Шижам, чот лишыл чонемлан, Шона: келшальым ӱдырлан. Ойла тек еҥже кеч-момат, Ом кол осалым, торжамат, Палат мо нуно, умылат? – Кузе шонат, туге аклат. У тул шӱмеш чот ылыжеш, Юат аҥыртараш пижеш. Ты тул вашеш эше ик тул Ушна иктеш – нигӧ ок кӱл, Кок шӱм иктешлалтеш, ушна. Ойырлыде, ик ий шуйна. *** Лишеме мландыш кочо жап, Могай-гынат толеш азап. Чечня эл валне пуля йӱк Шӱшкен мура, кеч кече, йӱд. Огеш чамане иктымат, Ава ма, шоҥго, йочажат, Чылаштым сукыкта тушман, Айдеме огыл, кӱ чонан. Могай курва ончен-куштен Ир кишкым, помышеш ашнен, Шке гай еҥ-влакым кошарташ, Мыняр кӱлеш вӱрет йӱаш? Вошт курыклашке шылылден, Комаголяла вошт шарлен, Шеҥгечын еҥ вак кержалтеш, Сут пире семын кушкедеш. Со телевизор мӱгыра, Кочешт, увержым кутыра. Тушманын ушыжо каен, Мыняр салтак мемнан колен! *** Эчанын чоным ты увер Нулташак пиже, чылт вувер, Логарыш комыля кӱзен, Шыдештын, урзым чумыртен. Пошкудо элын тыныслан Чот кучедалын сеҥыман. Ӱжеш мландем лияш салтак, Огеш кӱл пӧрдшӧ шемгорак! Тӱҥалтыш лийын ойгылан, Мучашлан ойгыраш – тушман! Тоят – кок мучашан арвер, Йот йӱд почеш шушаш у эр. Чон вургыж эрге, кид кучен, Шӱм таҥ пелашыжлан ойлен: – Пошкудо калыкем шортеш, Каем вашке контракт почеш, Ом йод вучаш, лач каласем, Сай колышт – мом кӱшта шӱм сем. Келша гын весе чонетлан, Пӧлекле пиалет тудлан. *** Лач шыже шкетын сем почеш Ок шинче шып: пӧрдеш, модеш, Лышташым кушкедеш, туржеш, Мом йомдарен, мом кычалеш? Уке вашмут, ок шокто йӱк, Мардеж ден юарла лач шӱк. Йолам ыштен ты пырчылан, Наюк нюсла, чот шӱлыкан. – Адак у корно ончылнет, Умбак йот мландыш чоҥештет, Шоген кодам ончен почеш, Ала жаплан, ала йӧршеш… Тек корно жап ден ойырат, Мардеж ден йӱр айда мурат, Кодат шӱмеш эре пелен, Ок керт нигӧ йӱкшыктарен. Кунар кӱлеш, тунар вучем, Толат таза, колтем суксем, Юметше тыйым арала, Кӱлеш гын полыш, тек вола, Кид шулдыржым тылат шуя, Ю вӱдшым подылаш пуа. Ӱшане мыланем, йолташ, Ом шоно мут дене модаш: Тый пӧртылат? Ала тунам Эн пиаланже мый лиям… Ила эре йӧратымаш, Уке вий тудыжым шӧраш. Чыла пыта, чарна, йомеш, Садак у кече ончалеш. *** Раш тошкалын Мландым жаплын, Винтовкым кидышке кучен, Коштеш йырваш Эчан ончен. Ок кой мо кушто ир бандит, Шылеш-нушкеш ала «турист»? Вуйушыш тӱрлыжат пура, Да шонымаш лач козыра. Ик таче кече ден ила. Эрла лиеш мо? Кӧ пала? Вет мӧнгыштӧ вуча ава, Таҥем шарна… Ит нал, кава! Чытен лекташ ӱнарым пу, Тушманым пелке налын шу! *** Лышташ велеш, ош лум пӧрдеш, Кидем кагаз ӱмбак возеш. Шерла мут ой дене возеш, Почеш вошт чоным, ылыжеш. – Салам, таҥем, йӧратымем, Йывыртенат векат, палем. Возем тылат пич йӱд кастен, Шӱм чытыра, ок керт мален. Ялем кузерак, сай ешем, Вучет, векат, чон пелашем? Мемнан ден йӱштӧ, лӱдмашан, Ик татланат уке ӱшан. Лӱйкалымаш, пуштедымаш, Чылажымат перна ужаш. Эмганенам ыле мыят, Сай медик-влак пашам палат. А кызыт йылт таза улам, Шонем, тыгаяк пӧртылам. Палет, мый омым ужынам: Ош пылым пуйто кычкенат, Яндар кавашке чоҥештет, Да шонанпылым рыҥ тошкет, Кавасе тылзым вӱчкалтет, Вара налат эше имет, Ал кечым шӱртӧ ден тӧрлет, Пеледше олыкым тӱрлет. Ужам шке калыкем, аҥам, Ал чевер кече ден кавам. Модеш йоча, ава онча, Пакчаште кешырым кушта. Чу! Койо пызле, ола пий, Янак ӱмбалне сур турий, Эн лишыл-влак тӧрза воктен Шинчат пеш мӱндыркӧ ончен. Изиш шоҥгемын аваем, Чалемын шочмо ачаем. Шинчавӱдем шым керт кучен, Кынельым. Йӱр яндам кырен. Таҥем, тый суксо гай улат, Шонымашемым вошт шижат, Ӱшаным, вийым шыҥдарет, Лай тыныс илышым сӧрет. Тылат возен, жапем эрта, Ший тылзым кече алмашта, Тарваныман, ямдылалтман, Вучаш огеш тӱҥал тушман. Чеверын код, вучал, шарнал, Ӧндалын шупшалам алал. *** Йӱд-кечыже омеш, ушеш Лач ик Наюкшымак ужеш. Ик серыш весым алмашта, Илаш ӱнарым кучыкта. *** Сут «пире-влак», шужен пытен, Тарватышт шыпым ажгынен. Руат, тошкат, шӱкал шуат… Я шкештым юмылан шотлат. Коламак да мландыш порволат, (Мийшашлык верыштым палат). Лий кеч-мыняр чоя гынат, Садак капканыш логалат. Салтак-влак вуйым огыт пу, Йырваш пих-пух, ту-ту ту-ту. А тевыс иктыже могай Нушкеш виян, сут кишке гай. Чот командирым эскера, Ох! Кӧ гын тудым утара?! Лийшашым шижын – кроп! Эчан Шалатыш, пуйто ир пелчан. – Ну молоес! Улат виян! – Пелештыш командир чолган. Йӱк шоктыш угыч пылышлан, Шыжалте рок падырашан. Лышташла кӱрлын лупшалеш, Эчан кия пыкше шӱлешт. Йол ок тарване, уш каен, Чыла тӱня тудлан йымен. *** Трук йӧрыш тул. Пычкемыш, шып. Авалтыш шучко вийын йып. Шӱм таҥ тӱрлен, шонен шинча. Шуралтыш име – вӱр шырча, Парняште йошкарген чыпча. Шӱм-чонжо мом тынар чӱчка? Кӱлтка шелшашла кокыте, Ойырлынеже, чот ишен. Тӧрзам тӱкалтышт йышт гына, Онча, ок кой чылт ик уна. – Эчан, мо лийыч, шӱмбелем?! Пу, юмо, тудлан илышем! *** Ош халатат вӱр ден шыҥен, Тудат ир сӧй дечын утлен, Шем колымашым чактарен, Капеш кышам шарнаш коден, Вулнан шолем чот пытарен. Шӱла марий, илаш кодеш, Чаманыман… инвалидеш. Йол шырпын чотак эмганен, О, кӧ кертеш поген шынден?! *** Сутка идалык гай эртен, Шинчам почеш Эчан. Мален. Воктен шога ош медшӱжар, Туддечын кычалеш шӱгар. Тарватыш кидшым, вуйжымат, А йол ок шиж. Куча, туржат. Мо томаша? Кузе тыге? Кӱрлшаш гай теве кок йолге. Пошкудо тӱткын ончалеш, – Тыге пӱрен, илаш кӱлеш. Ах, лийже угычын колаш! Кӧлан кӱлам?! Сай мо уташ? *** Таҥ ӱдыр серышым вуча, Ашна шке ойгыжым, куча. – Куш йомын каче, чон Эчук? Шинчажым ӱштылеш Наюк. Каем мый кычалаш таҥем, Ом чыте, ойгырен кошкем, Шижам, кӱлеш тудлан вий, полыш, Пайлем чыла ойгетым лош. *** Каласышт ӱдырлан – колен, Йот мине рвезым пытарен. Наюк тугакак кычалеш, – «Ила, ила» – шӱм-чон шижеш. *** Йӱдвошт шинчам пыч ыштыде, Эчан мален эрден лыжге. Ласка, лай шокшо капшылан. Шыр-р шыргыжал колта коклан. Шинчажым почын ончалеш. Ӱшан уке. Омеш коеш. Наюк той ӱпшым шалатен, Кава-шинчаж ден шыматен. Ушна иктеш шинчаончалтыш, Шомак лукде чыла каласышт.

146